Bảo đảm quyền con người, đặc biệt đối với nhóm dễ bị tổn thương, luôn là thước đo quan trọng của một nền tư pháp tiến bộ. Việc Quốc hội ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 đã đánh dấu bước phát triển mới trong hoàn thiện thể chế pháp luật ở Việt Nam, thể hiện rõ định hướng nhân văn và tiếp cận hiện đại trong xử lý các vấn đề liên quan đến người chưa thành niên

Theo quy định của Luật, người chưa thành niên trong tư pháp hình sự được xác định là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Theo số liệu tổng hợp đăng tải trên Báo Đại biểu Nhân dân, trung bình mỗi năm có khoảng 13.000 trường hợp người chưa thành niên vi phạm pháp luật, trong đó nhóm từ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm tỷ lệ lớn (trên 70%). Những con số này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một cơ chế pháp lý riêng, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý và khả năng nhận thức của lứa tuổi này

Một trong những nội dung tiến bộ quan trọng của Luật là thiết lập khuôn khổ pháp lý chuyên biệt thay vì quy định phân tán như trước đây. Luật gồm 10 chương, 179 điều, điều chỉnh toàn diện các vấn đề liên quan đến người chưa thành niên trong hoạt động tư pháp, từ nguyên tắc xử lý, thủ tục tố tụng đến các biện pháp giáo dục, hỗ trợ và tái hòa nhập cộng đồng . Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một đạo luật riêng về lĩnh vực này, khắc phục tình trạng thiếu đồng bộ của các quy định trước đây.

Điểm nổi bật tiếp theo là sự chuyển đổi mạnh mẽ trong quan điểm xử lý, từ chú trọng trừng phạt sang đề cao giáo dục và phục hồi. Luật xác định giáo dục là biện pháp trung tâm, hướng tới giúp người chưa thành niên nhận thức sai lầm, điều chỉnh hành vi và phát triển lành mạnh. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng tư pháp hiện đại, coi trọng yếu tố phòng ngừa và tái hòa nhập thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Luật cũng quy định phân hóa rõ theo độ tuổi, cụ thể giữa nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi và nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi. Việc phân định này có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp với mức độ phát triển của từng nhóm, bảo đảm tính công bằng và hiệu quả trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Đáng chú ý, Luật hạn chế tối đa việc áp dụng hình phạt tù, coi đây là biện pháp cuối cùng. Theo quy định, hình phạt tước tự do chỉ được áp dụng trong trường hợp thật sự cần thiết, khi các biện pháp khác không còn hiệu quả hoặc đối với một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Thay vào đó, Luật mở rộng nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng như: khiển trách, xin lỗi người bị hại, giáo dục tại địa phương, quản lý tại gia đình, tham gia chương trình học tập, dạy nghề, tư vấn tâm lý, thực hiện công việc phục vụ cộng đồng… Những biện pháp này góp phần tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm trong môi trường ít bị kỳ thị hơn .

Một nội dung tiến bộ khác là việc bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng. Luật quy định rõ các quyền như: được cung cấp thông tin đầy đủ, được trình bày ý kiến, được trợ giúp pháp lý, được tham gia tố tụng trong môi trường phù hợp. Đặc biệt, các quy định về tổ chức phiên tòa theo hướng thân thiện – như không áp dụng các biện pháp gây căng thẳng không cần thiết, bố trí không gian phù hợp, cho phép ngồi cạnh người đại diện – đã góp phần giảm áp lực tâm lý, giúp người chưa thành niên tự tin hơn khi tham gia tố tụng .

Bên cạnh đó, Luật khẳng định xuyên suốt nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Mọi quyết định trong quá trình xử lý vụ việc đều phải đặt quyền, lợi ích và sự phát triển toàn diện của người chưa thành niên lên hàng đầu. Đây là điểm tiến bộ quan trọng, thể hiện sự tiếp cận ngày càng gần hơn với các chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền trẻ em.

Có thể khẳng định, Luật Tư pháp người chưa thành niên không chỉ góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn tạo nền tảng cho việc xây dựng một nền tư pháp nhân văn, hiện đại và bền vững. Việc triển khai hiệu quả các quy định của Luật sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ, giáo dục và phát triển thế hệ trẻ – nguồn lực quyết định tương lai của đất nước.